Blog

Ponieważ od jakiegoś czasu zerkam nieśmiało w stronę inwestowania (na miarę swoich możliwości), zderzam się / stykam się raz po raz z takim stwierdzeniem, że wybierając / tworząc swoją strategię inwestycyjną muszę ją przygotować tak, aby była ona zgodna z moim profilem ryzyka.

Pozornie wydaje się to dość proste , ponieważ można dość łatwo wskazać, że ci, którzy od ryzyka stronią, powinni trzymać się gdzieś między zakopaniem gotówki zamienionej np w złoto w ogródku pod Jaworem lub dębem, a trzymaniem ich na koncie ROR, oszczędnościowym lub lokacie. Ci którzy ryzyko ujeżdżają pasjami powinni przyglądać się z bliska bukmacherce, rynkowi forex, kryptowalutom lub inwestowaniu z wykorzystaniem dźwigni, lewara czy innych bardziej wyszukanych narzędzi finansowych.

Grupie po środku zostaje składanie swojego portfela z obligacji (państwowych lub korporacyjnych), akcji, postępowanie zgodnie z zasadą dywersyfikacji i trzymanie się bardzo długiego horyzontu czasowego (aby swoje cuda mógł zdziałać niewielki nawet procent składany).

Inwestorom podpowiada się, aby swoje strategie budowali mając na uwadze, czy będa mogli wytrwać w jej założeniach także wtedy, gdy czas będzie dla nich mniej sprzyjający, lub gdy rynek zacznie swój ostry zjazd w dół (na ostry podjazd niemal wszyscy czekają bo są przekonani, że na to właśnie są gotowi). I warto się liczyć z tym, że na każdego inwestora przyjdzie czas (a przyjdzie czas na Ciebie 🎵).

Tylko skąd taki inwestor ma wiedzieć, na co jest gotowy, a kiedy sytuacja doprowadzi do tego, że będzie miał musiał zmienić bieliznę, rzucić to wszystko w cholerę i zakwestionować wszystkie swoje dotychzasowe decyzje? I czy w ogóle można się na to przygotować? Bo…

Rozważanie na temat tego, jak zareaguję kiedy moje inwestycje będą o 5 / 10 /15 / albo i 20% warte mniej dziś niż były warte wczoraj są absolutnie czczą rozrywka i jedynie naiwnym eksperymentem myślowym. Tym bardziej że na to się nie sposób przygotować. Żadne gry, żadne przyglądanie się notowaniom, żadne „inwestowanie na sucho” nie oddaje fikołków, na które wykonuje człowiek, kiedy zainwestuje / wyłoży na stół / parkiet własne pieniądze (por. jak zmienia się gra w Monopoly, kiedy grasz prawdziwą gotówką).

Doświadczam tego (myślenie, wątpliwości) choć rynek, w który wchodzę jeszcze nie zaczął przypominać rollercostera, a i mój wkład jest na razie ograniczony. Już teraz, choć kupuję jedynie fundusze ETF i w głowie mam przede wszystkim bardzo długi termin (o ile wytrwam i przeżyje), to nie raz zastanawiam się czego nie rozumiem i gdzie popełniam błąd. Gdzie nadużyta będzie moja niewiedza i naiwność.

Chciałem w tym miejscu umieścić, cytat, ale nie mogę go znaleźć, a tym bardziej jego autora, więc koniec końców mogę go „przekręcić” i sobie przypisać.

Ryzykiem jest wszystko to, o czym nie pomyślałeś analizując ryzyko.

Dla mnie jest to tym bardziej że kiedyś bardzo dobry – w moim odczuciu – rekruter wśród wielu celnych uwag o mnie powiedział:

Pan nie bierze pod uwagę ryzyka

Co zaskoczyło mnie o tyle, że mam wrażenie że jedyne co widzę, dostrzegam i na co zwracam uwagę, to ryzyko. Po prostu czasem umiem podjąć decyzją pomimo tego, że ryzyko widzę. Choć, rzecz jasna, mówię tylko o tym ryzyku którą jestem w stanie dostrzec. Tylko kiedy decyzja została podjęta to – wydaje mi się – ryzyko już uwzględniłem.

Pytanie, czy na każde ryzyko możemy się przygotować i przewidzieć. Oczywiście, w tym miejscu wjeżdża Nassim Taleb na czarnym łabędziu, i mówi, żeś naprawdę niewiele widział i będzie miał cholera rację.

No ale, panie premierze, jak żyć jeśli w inwestowaniu najważniejsze jest psyche, to powiedz mi proszę, jak się przygotować na sytuację w której

After the crash of 1929, stock prices started to rise, increasing by 30% by 1931. The crash of 1932 was completely unexpected and the worst in the twentieth century. It drove stock prices down by 89%. If you had $1,000 invested in the Dow on September 3, 1929, it would have gone down to $109 by July 8, 1932.

Tao of Charlie Munger

Na samą myśl żołądek zwija mi się w supeł i ssie kciuka. Od środka.

Z jakim pytaniem Cię mogę zostawić na koniec, spytam – jakie ryzyko starasz się zneutralizować i skąd wiesz, czy wybrates/aś najlepszą do tego taktykę?

Także tak… Nie ma za co i życzę Ci spokojnej nocy.

1. Jak to jest zaczynać tygodniówkę po prawie rocznej przerwie? Cóż.. pozornie dość prosto. Od postawienia pierwszej jedynki, kropki a potem pierwszego znaku. Z kilku znaków powstają pierwsze słowa i zdania, czasem pytania. Pisanie wszystkich kolejnych tygodniówek zaczyna się dokładnie tak samo. Najpierw nie ma nic, a potem powoli, słowo po słowie powstaje coś. Z niczego.

   Co w tym zatem pozornego? Bo pisząc tę tygodniówkę czuję ciężar wszystkich nienapisanych tygodniówek, pewnego rodzaju porażkę wynikającą z tego, że tygodniówki przestały powstawać. Czuję znajomy ciężar, który pojawi się wraz z wysłaniem tej i czuje lęk przed tym, że nie napiszę kolejnej.

   To może jednak lepiej nie pisać, udać że ta myśl – napiszę to znow – się nigdy nie pojawiła? Pewnie lepiej, pewnie łatwiej. A jednak znowu piszę, znowu wysyłam. Tygodniówka znowu nadaje.

2. Próbowałaś/eś kiedyś nie odzywać się przez jeden dzień? Nawet nie mówię – nie komunikować, ale po prostu nie wypowadać ani jednego słowa. Zrobić sobie coś na zasadzie "ślubu milczenia" przez 24h.

   Ja próbowałem, jako nastolatek, sprowokowany przez odmawiającą posłuszeństwa krtań. Niewiele z tego ćwiczenia pamiętam, oprócz tego, że nie udało mi się wytrwać. Jak się okazuje jest łatwiej jest nic nie jeść przez 24h i powtórzyć to tydzień później, niż nie odzywać się przez jeden dzień.

   Nie wiem czy to ma coś wspólnego z tym, że jesteśmy zwierzętami stadnymi, nie wiem czy to po prostu potrzeba komunikacji, czy chęć wykrzyczenia do świata 'Ej! Tu jestem, słuchaj mnie!".

   Z moim pisaniem jest jak z tym "ślubem milczenia". Nie umiem nie pisać. Nie umiem się nie wyrażać. Mogę się zaklinać, mogę się zarzekać, mógę sobie obiecywać, a koniec końców znowu siadam i piszę. Myślę o pisaniu. Myślę zdaniami, myślę akapitami, myślę punktami tygodniówki. Trochę patrzę na świat tygodniówką, dokonując selekcji – o tym bym napisał, a o tym nie…

3. Tak… ta dzisiejsza tygodniówka trochę już ze mną jest. Pojawiła się razem z kilkoma rzeczami zauważonymi w internecie i myślą – ej, podzieliłbym się tym z ludźmi… z tymi mniej i bardziej znajomymi. Zwrócił im na to uwagę, zaciekawił tym, co mnie zaciekawiło.

   Kolejną powracającą myślą było to otwierające tygodniówkę pytanie – jak się ją zaczyna i jak się z tym czuję. Mieszane uczucia.

4. Jak to jest, że słuchając podcastu Lexa Friedmana poświęconemu giełdom krytpowalut, ale też instytucjom, zaufaniu i przekrętom, pojawia się we mnie refleksja związana z demokracją? Bo rzecz jasna (?) myślę trochę o demokracji. I jestem chyba przerażony jej słabością. Tu nawet nie chodzi o to, że to nie jest doskonały system, tylko to, że on jest zdecydowanie zbył łatwo deformowalny przez nasze, ludzkie słabości. To nie są wyjątkowe słabości naszego kraju, naszego społeczeństwa, ale

   — dygresja.. właśnie usłyszałem PING mojego pomodoro które powiedziało – piszesz już 20 minut… a ja po prostu byłem ciekawy, czy zdołam zacząć —

   Ale skoro ten system trzeszczy w trochę dojrzalszych (politycznie) społeczeńśtwach, to trochę martwię się tego, co przed nami. Scott Galloway zauważył (w jeszcze innym podcaście) że inne kraje mają w zwyczaju brać przykład z Ameryki i przeszczepiać na swój grunt te dobre i te trochę gorsze tradycje. Co z kolei oznacza, że z jednej strony możemy zrozumieć, że trzeba zmienić władzę, co z kolei tej ustępującej władzy wcale nie musi się to spodobać, i tak jak zadymę robił Trump, tak jak zadymę zrobił Bolsonaro, tak – to już moja obawa – zadymę może chcieć zrobić obecnie rządząca w PL koalicja, jeśli uda się ich pożegnać. A równocześnie, to że uda się ich oderwać od stołka, nie oznacza jeszcze, że to poprawi naszą polityczną sytuację.

5. I tu wracam do kwestii demokracji. Sięgnąłem po książkę "O demokracji" Roberta Krasowskiego i jest to tak wymagająca ode mnie lektura, że na chwilę (zapewne dłuższą) odłożyłem ją na półkę. Ale to co z niej dotychczas zrozumiałem to to, że władza ma to do siebie, że chce się jej więcej. Że jednymi celami osoby, która władzę posiada jest – utrzymać władzę i zdobyć więcej władzy. I będzie to robić, tak długo jak nikt go (personifikuję, ale to może dotyczyć także grupy ludzi) nie powstrzyma. Ale ten "zdobywca" musi być powstrzymany siłą instytucji, a nie siłą, bo w przeciwnym razie mamy przewrót, a nie demokrację. A zdobywców dookoła nas jest wielu. Dokładnie to zrobił Putin (porównajcie z Wowa, Wołodia, Władimir), czy Orban (patrz: Węgry na nowo).

   Jeśli posiadana władza, pozwala Ci na zdobywanie więcej władzy, to – jeśli nie będziesz mieć skrupułów, albo nie zostaną wdrożone odpowiednie zabezpieczenia – ją zdobędziesz. Porównaj Polska 2015-2022.

6. Wiem, że odkrywam koło na nowo, i że to wszystko już było w "O tyranii". Do mnie po prostu dopiero po czasie docierają pewne przeczytane / usłyszane rzeczy i uderzają wtedy z siłą kilku kilogramowego młotka, co kończy się nie tylko siniakami, ale i oglądaniem wielu gwiazdek.
7. Na dziś, wydaje mi się że odpowiedzą na zakusy władzy jest skuteczne jej rozproszenie. Właśnie po to jest nam trójpodział władzy, właśnie po to są wzajemnie się kontrolujące instytucje, aby nie było możliwe zebranie całej władzy w rękach jednej grupy, bo to kończy się źle. Nie dlatego, że Ci ludzie są źli, ale dlatego, że bezkarność rozzuchwala. Kiedy nie ma ryzyka, człowiek pozwala sobie na więcej i więcej i więcej. I nie ma hamulca. I nie jest rozwiązaniem zmiana tego, kto jest u władzy, konieczne jest przestrojenie systemu. Co z jednej strony wydaje mi się absolutnie niemożliwe (bo kto normalny wygrywając pełną pulę będzie się samoograniczał) z drugiej strony, udało się obalić komunizm… i zmienić Polskę na bardziej normalny (co nie oznacza łatwy dla wszystkich do życia) kraj. I tego potrzebujemy.

   Rozproszenia kompetencji i wzajemnego patrzenia sobie na ręce. Wymuszania kompromisu. Bez szukania drogi na skróty, bo ta choć pięknie brzmi, zdaje się prowadzi na manowce. Bo najgorsze co może się stać, to to, że po zmianie władzy nic się nie zmieni.

   [ping]

8. Równocześnie, to jest kontrintuicyjne, zwłaszcza dla wszystkich polityków. Dla nich jedynym sposobem na zwycięstwo jest móc więcej będąc większym, twardszym, bardziej drapieżnym. Najpierw musisz wygrać władzę w swoim gronie i zmusić swoich najbliższych ludzi do tego, żeby cię słuchali. Potem razem z nimi, zdobyć większą władzę. A jedynym sposobem na to jest znowu – bycie bardziej agresywnym, bezwzględnym, drapieżnym. I kiedy już jesteś na szczycie szczytów miałbyś to wszystko oddać?
   
9. Tak, takie właśnie rzeczy mi przychodzą do głowy kiedy słucham podcastu o kryptowalutach.
10. Giełda, kryptowaluty… i heurystyki.. Nasze skojarzenie z giełdą jest takie, że coś co tam jest notowane, ma wartość i ma przynieść zysk. Tylko że są dwa rodzaje giełd (przynajmniej dwa rodzaje – zapewne za bardzo upraszczam). Giełda papierów i giełda towarów. Giedła papierów to miejsce w którym możemy nabyć część przedsiębiorstwa, które z kolei wypracowuje zysk.

    Na podstawie wypracowanego zysku, określana jest wartość firmy. Im lepiej firma pracuje (jest bardziej efektywna, wytwarza lepsze produkty, sprzedaje więcej produktów) – jej wartość rośnie, co z kolei przekłada się na wzrost wartości wartośći (kocham język polski) udziału. Firma ma problemy, wartość spada, wartość udziału spada. Co prawda, zdaje się, że w ramach najprzeróżniejszych pomysłów mądrych ludzi, nagle przestaliśmy wyceniać wartość firmy na podstawie bieżącego dochodu, a zaczęliśmy oceniać wartość firmy na podstawie jej potencjału, aby móc odpowiednio wcześnie przewidzięć ile będzie warta.

    Jest też drugi rodzaj giełd – giełdy towarów. Np. kwiatów, albo ropy. Albo złota. I tam sprzedawany jest produkt / surowiec, z pomocą którego coś jest wytwarzane. Sam surowiec może być więcej warty, ale też on sam z siebie nic nie wytwarza.

    Pytanie, albo dwa – na jakim rodzaju giełdy powinniśmy znaleźć złoto i na jakim będą kryptowaluty i tokeny? Czy kryptowalucie bliżej do akcji, czy do tulipana?

11. Te z kolei pytania przyszły mi do głowy kiedy zacząłem oglądać the Plain Bagel i kiedy dał mi w prosto nos filmem wyjaśniającym .

    Bo z wieloma rzeczami już się pogodziłem. Że nie będę przedsiębiorcą, że nie będę spekulantem, żę chyba nie ciągnie mnie do bycia hazardzistą i na loterii też jakoś nie gram. Nie mam wiedzy, ani doświadczenia, ani pieniędzy, ani umiejętności aby być aktywnym graczem giełdowym.

    Co więcej, od jakiegoś czasu zgromadzona wiedza pozwala mi zaufać koncepcji ETFow i zachęca do odkładania części środków właśnie w to narzędzie, choć z drugiej strony cały czas zastanawiam się, gdzie i kto mnie tu wykiwa. Założeniem ETFów jest – przy maksymalnie niskich kosztach odwzorowywać dynamikę rynku (poprzez posiadanie udziałów w każdym z podmiotów obecnym na danym rynku). Dzięki temu – przynajmniej tak mówi teoria – można z pewnym ryzykiem (oby malejącym wraz z długością inwestycji) – osiągać – jak w przypadku S&P500 zwrot z inwestycji na poziomie 10%.

    Chyba, że mówimy o roku 2022 wtedy mamy blisko -20% zwrotu rocznego. Taki właśnie ze mnie inwestor.

12. Tylko że, dokładnie tak jak pokazuje Plain Bagel, te 10% rocznie wymaga dużo czasu. Zwłaszcza, że zwykle nie jesteśmy bogaci na starcie. Ale gdybyśmy tak mogli zainwestować 10k dolarów na 10% to ile czasu byśmy potrzebowali aby one urosły do miliona?

    Zanim jednak podam wynik, jeszcze jedno smutne spostrzeżenie. To że coś ma zwrot średnioroczny 10% nie oznacza, że tyle koniec końców będziemy mieć zwrotu (bo podatki, bo inflacja, bo opłaty), więc – tu autor podpowiada, przyjmij zwrot na poziomie 5.4% (aua) i poczekaj… bagatelka… 87 lat. Nie wiem jak Tobie, mnie się to raczej nie uda.

13. A gdybyśmy tak zaczęli dosypywać coś do tych wyjściowych 10 tysięcy? Np. 250 dolarów co miesiąc. Wtedy nasza duża bańka jest nasza już za… niecałe 53 lata. Lepiej… cholernie długo, no ale jednak lepiej. Ale wciąż nie jest łatwo.

    No dobra… Spinamy poślady, odkładamy 1650 dolarów miesięcznie i już po… 25 latach mamy upragnioną bańkę.

    Z drugiej strony, te zgromadzone środki pozwoliłyby (teoretycznie) żyć potem za 4% wartości foreva… czyli jakieś 40 tysięcy dolarów rocznie. Aleternatywnie możemy liczyć na ZUS. Bo ZUS na nas liczy.

14. Z drugiej strony… to wszystko funkcja czasu. Najlepszy moment na posadzenia drzewa był 20 lat temu, a drugi najlepszy jest dziś. Dlatego.. nawet jeśli nie zostanę bogaty, może coś zostanie dla innych i im będzie łatwiej? Mateusz! Łapy precz. Gorąco polecam do poczytania Psychology of Money, Just Keep Buyingi Little book of common sense Investing.
15. I jeszcze jednym zdziwieniem się podzielę – wszystko co czytam mówi mi, że cholernie trudno jest pobić rynek (czyli osiągnąć lepszą stopę zwrotu niż to co osiąga rynek). Zwłaszcza, ze nie chodzi o jednokrotne pobicie rynku, tylko o powtarzalne w czasie osiąganie wyników lepszych niż rynek. Przez nie tygodnie, miesiące czy nawet lata, ale dekady.

    Najlepsi (ale serio top of the top) mają uśredniony wynik na poziomie 20-30% zwrotu rocznie i biografie, które mówią, że po po kilkunastu godzinach pracy na giełdzie, w swoim wolnym czasie czytają raporty spółek do śniadania, podwieczorku i kolacji, a własne dzieci oglądają tylko wtedy, kiedy potkną się o nie na schodach.

    Czyli można? Można… tylko za jaką cenę. No dobra, a gdzie zdziwienie?

16. Jestem członkiem klanu finansowych ninja pod wezwaniem Michała Szafrańskiego, gdzie Michał przekonuje do mądrego podejścia do finansów, pracy, życia etc. Pokazuje kierunki dla większości ludzi (bo mało kto ma czas i wiedzę i pieniądze aby próbować ogrywać rynek), a równocześnie Michał od czasu do czasu informuje – wpadło mi takie zlecenie, wpadło mi takie zlecenie, wpadło mi takie zlecenie… Czyli – najmądrzejsze jest pasywne inwestowanie, ale ja jednak sobie poiinwestuję aktywnie. Mi zajęło jakieś półtora roku żeby skumać – to że Michal tak robi, nie oznacza, że ja muszę tak robić i nie ma na nic złego w tym, że nigdy (jak długo zachowam zdrowy rozsądek) tak robił nie będę. Bo zawsze kiedy pojawia się taka rozmowa – to jest moja strategia i patrzcie mili, tak robi mądrzejszy od was (fakt nie złośliwość) to mam (miałem?) poczucie straty, a poczucie straty jest tym, co zachęca do wskoczenie na ten niebezpieczny wagonik, podróż którym (ponieważ za mało wiem i umiem) z dużym prawdopodobieństwem skończy się źle.
17. Żeby nie było że wszystko jest złe, paskudne i przed nami tylko złe rzeczy. Pa to: (kliknięcie w obrazek uruchomia animację) źródło: https://ourworldindata.org/grapher/number-of-deaths-from-natural-disasters

    Tak, w jakiś przedziwny sposób to mnie właśnie uspokaja.

18. Że ludzkość to jednak sprytne bestie i dobrzy obserwatorzy:
19. Ich twarze brzmią znajomo…
20. Tancerze:
21. I jeszcze mały koncert na małym biureczku pewnego Belga:
22. I to tyle na koniec tej pierwszej, tegorocznej tygodniówki. Trzymaj kciuki, żebyśmy przeczytali się za tydzień. Albo 10.
23. I punkt nadprogramowy – w miarę możliwości, dajcie szansę serialowi na Apple TV, choć to serial dla tych co się lubią bać niepokoić.

Szaleństwem jest robić cały czas to samo i liczyć na inny rezultat – te słowa przypisuje się Einsteinowi. Nawet jeśli to nie on tę myśl sformułował, wypada się z tym zgodzić. W związku z tym, że chciałbym, aby Tygodniówka uczyła bawiąc, pomyślałem – tym razem spróbuję trochę inaczej. Spróbuję wziąć jakiś temat i troszkę się mu przyglądnąć głębiej.

Temat wybieram – wybacz – na podstawie mojej ciekawości i mojej niewiedzy, ponieważ chciałbym się czegoś o tym temacie dowiedzieć, zrozumieć go lepiej, odpowiedzieć trochę na moje własne pytania. I dlatego właśnie, na pierwszy ogień biorę sobie inflację.

1. Ten temat pojawia się ostatnio nader często, jest nawet pomysłowy polityczny Mateusz, który próbuje przypisać jej pochodzenie zjawiskom od niego niezależnych (biedny ten Mateusz, taki to premier co to nic nie może i za nic nie odpowiada i nawet prezentuje się trochę nie najlepiej). Ale znowu wjechałem w niepotrzebną polityczną dygresję.

Zwykle "inflację" poznajemy z wiadomości / newsów, kiedy pod koniec miesiąca GUS podaje wyliczenia dotyczącego tzw "szybkiego szacunku wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych" gdzie informuje, że ceny w kończącym się miesiącu wzrosły (lub spadły) względem analogicznego miesiąca poprzedniego roku. Zwykle tu pojawia się jakaś wartość procentowa okraszona (zwłaszcza ostatnio) komentarzem – przyspieszyła, to niebezpieczne, to oznacza wzrost cen dla konsumentów, to niebezpieczne dla gospodarki i powinniśmy spodziewać się działań ze strony rządu i / lub rady polityki pieniężnej.

Jestem dziwnie spokojny, że w telewizji publicznej jest to podawane jako sukces, a w razie czego, to i tak wina Tuska fur Deutschland.

2. Ok, informacja przyjęta, tylko za bardzo nie wiem co dalej. Bo, nie wiem czy wiecie, inflacja w Polsce sobie rośnie nie od miesiąca czy dwóch, ale ciut dłużej

3. Więc inflacja rośnie i rośnie, straszy i straszy, człowiek ją jakby czuje, ale wciąż trochę bardziej przez intelekt, niż przez portfel. Przynajmniej pozornie.

W tym miejscu, zapewne muszę wziąć poprawkę, że nie jestem statystycznym Polakiem, i może być tak, że ktoś inny już te wzrosty odczuwa dużo bardziej, a ja jestem szczęśliwcem, co z kolei mocno może moją percepcję zaburzać.

Z drugiej strony, raz za razem słyszę, że wszystko wokół drożeje. I energia i paliwo i żywność. I nawozy (więc żywność). I materiały budowlane – zreszta też nie od wczoraj, bo już w roku 2021 słyszałem o tym, że surowce (stal, pcv, miedź) drożały z dnia na dzień. Natomiast ponieważ na co dzień stali czy miedzi (i ich pochodnych) nie kupuję, nie buduję nic, ani nic nie remontuję, to troszkę dzieje się to obok mnie. Niemniej jednak, czuję, że się czai.

4. Z resztą, z tym wskaźnikiem też jest tak, że on nie mówi o tym co będzie, tylko o tym co jest. Podawana przez GUS wartość nie mówi o tym, żę jak jutro pójdziesz do sklepu, to ceny będą wyższe o 12 procent, tylko o tym, że rzeczy które kupowałeś w tym miesiącu były (średnio) o 12 procent wyższe, niż rok temu. Potwierdza (lub nie) Twoje doświadczenie i odczucie, a nie przepowiada co Cię spotka. Przynajmniej nie bezpośrednio. Więc trochę nie rozumiem tej ekscytacji szybki szacunkiem.

5. Zanim spróbuję odpowiedzieć na swoje pytania o inflacji, spróbuję napisać co o inflacji wiem.

   • inflacja jest pewnego rodzaju… wskaźnikiem zdrowia gospodarki. Jest źle, gdy jest za niska, jest źle gdy jest zbyt wysoka.
   • za niska inflacja to sytuacja, w której wskaźnik jest poniżej zera (to tak zwana delfacja).
   • wysoka, to taka powyżej 5%. Koło 10% zaczyna się robić (podobno) niebezpiecznie.
   • problemem z tą wysoką inflacją jest to, że nikt nie ma ochoty jej zbijać (bo to nie jest polityczne złoto, zbijanie jest problemem, przez jakiś czas jest korzystna), a ona z kolei lubi się wyrwać spod kontroli. Kiedy jej się to uda, mogą się zacząć poważne kłopoty (ale jakie… no tego jeszcze nie wiem)
   • zbijanie inflacji trwa i zmniejsza się ją przede wszystkim wykorzystując stopy procentowe – podnosząc je w tym celu. Stopa procentowa to parametr, który pozwala określić jak tanio lub jak drogo pożycza się pieniądze (między bankami, przez przedsiębiorstwa i przez Kowalskich). Inflacja karmi się tanim pieniądzem i nadmierną konsumpcją. Chcesz ją zmniejszyć – ludzie muszą zacząć kupować mniej.
   • Kłopot w tym, że kiedy pieniądza jest na rynku mniej (czyli kredyty są droższe) gospodarka się trochę dławi (przedsiębiorcy przestają mieć możliwość łatwych inwestycji i trudniej im zatrudniać ludzi, a z drugiej strony muszą ponosić koszty zaciągniętych wcześniej zobowiązań, które też mogły wzrosnąć i mogą się zacząć kłopoty).

6. No dobrze, to wszystko wiem. Tylko mam też wrażenie, że z tej wiedzy niewiele wynika. Nie wiem, czego się spodziewać. Nigdy tego nie doświadczyłem (och, szczęśliwe dziecko lata) i zupełnie nie wiem co przed nami. Nie chodzi mi też o to, czy mogę się jakkolwiek przed tym uchronić (nie mogę, to jak próbowanie uchronienia się przed klimatem, możę być trudno). Niemniej jednak… chciałbym być bogatszy o jakieś prognozy.
   Co bym chciał wiedzieć?

   • czy to co wiem o inflacji się zgadza
   • jakie są następstwa takiej inflacji jak mamy obecnie
   • czy jest coś, czego się wystrzegać?
   • kto może oberwać, kto może zyskać?
   • Co mam / co mogę z tym wszystkim zrobić?

Co to jest ta inflacja?

7. Wg ebooka przygotowanego przez GUS

Inflacja jest procesem zmian cen w całej gospodarce.

Jest też wyjaśnione, że inflacja jest związana mocno z pieniądzem, od momentu, w którym pojawił się pieniądz, takie bliźniaki. Wynika to z tego, że inflację można rozumieć nie tylko jako proces zmian cen, ale – co wydaje mi się nawet ważniejsze – proces utraty wartości przez pieniądz – czyli to że wartość 100 złotych dziś jest inna niż była 10 lat temu i zapewne będzie znacząco inna za 10 lat. To nie dotyczy tylko złotówki, to zjawisko dotyczy absolutnie każdej waluty.
Znalazłem kalkulator który pozwala sprawdzić, jaka jest relacja 1 dolara w 1922 roku a obecnie.

Czyli musimy się pogodzić z tym, że inflacja jest nieunikniona i oznacza zmianę wartości nabywczej pieniądza. Niektórzy nazywają to ukrytym podatkiem, bo – he he – w jakimś stopniu na inflację wpływa pośrednio i bezpośrednio – państwo. Po pierwsze jako znaczący podmiot gospodarczy, po drugie jako podmiot mający ogromny wpływ na warunki rozwoju biznesu w danym kraju, wreszcie jako podmiot mający możliwość drukowania pieniądza.

8. Skoro jesteśmy przy drukowaniu pieniędzy – to jeden z trzech elementów wpływających na inflację. Tu jest cały ciekawy film o tym zjawisku, a ja postaram się wyciągnąć to, co z niego zrozumiałem. Elementy wpływające na inflację to:

• wzrost kosztów produkcji – przedsiębiorcy zależy na zysku i na sprzedaży produktów, ale musi też pozyskać i dostarczyć surowce do swoich fabryk, a potem wyprodukować towar i dostarczyć go do sprzedaży. Na cenę surowców wpływają m.in – koszt wydobycia, koszt transportu, koszty energii. Jakoś tak się dziwnie złożyło, że w ostatnich latach mamy światowe problemy logistyczne, ograniczenia w dostępnej sile roboczej, i globalizację, gdzie ktoś kichający w Brazylii odbija się czkawką w Warszawie.
• wzrost zapotrzebowania – na surowce, na produkty, na usługi. Jakoś tak się składa, że kiedy pojawiają się problemy na produkcji, to nagle towar/ surowiec którego jeszcze nie dawno było pod dostatkiem, nagle jest bardziej pożądany (bo jest niezbędny do dalszej produkcji). Przedsiębiorcy chcą zagwarantować sobie dostawy, ale dostawca z kolei widzi że ma możliwość podniesienia cen – to dla niego okienko na zwiększenie przychodu, więc cena rośnie. Im bardziej czegoś chcemy, i im więcej ludzi tego chce, i im mniej tego jest, tym droższe się to staje. Prawie jak NFT.
• Dodruk pieniądza… ten dosłowny (czyli ile pieniędzy państwo – jedyne które ma prawo to zrobić) wpuści do obiegu. Ponieważ pieniądz (banknot, moneta) nie jest w żaden sposób przywiązany do posiadanego przez państwo majątku (kiedyś pieniądz był reprezentantem kruszcu, czyli łatwiej przenieść papier o wartości kilograma złota, niż kilogram złota, ale to było kiedyś…), to ktoś w państwie może stwierdzić – potrzebujemy pieniądza, kontrolujemy pieniądz, to możemy go zrobić więcej z powietrza. Co może pójść źle?
• ale jest też dodruk umowny – państwo ma sposób na określenie, jak łatwo pozyskać jest pieniądz od banku (czyli ustalając stopy procentowe). Chodzi o to, że za część wysokości odsetek każdego kredytu jest determinowana przez Państwo i może w ten sposób regulować, czy kredyt pozyskać jest łatwo (tanio), czy trudniej (drożej). Tani kredyt pomaga przedsiębiorcom inwestować (bo łatwiej im zarobić więcej, niż muszą oddać). Też trochę ułatwia konsumentom, bo łatwiej im sięgać po własne zachcianki odraczając ich spłatę. Nieszczęście polega na tym, że nie ogarniamy tych procentów, ale to temat na zupełnie inny wątek.

Czy inflacja zawsze jest zła?

9. Inflacja jest nieunikniona, ale czy każda inflacja inflacji równa?
   No więc.. nie. Mamy kilka rodzajów inflacji.
   • łagodna inflacja – nie przekraczająca 3% w skali roku. Między innymi dlatego taki jest (statusowy?) cel inflacyjny NBP 2.5%. Wtedy gospodarka się rozwija, wzrost cen jest przewidywalny, utrata wartości pieniądza jest "ogarnialna".
   • krocząca inflacja – to jest moment, w którym zaczyna się robić mniej wesoło. Inflacja wchodzi na poziom między 3 a 10%. Oznacza, że gospodarka się przegrzewa. W krótkim okresie można powiedzieć, że wszyscy są zadowoleni, bo próbując wyprzedzić ceny zaczynają kupować "na zapas", co z kolei zwiększa zapotrzebowanie, co z kolei prowadzi do podniesienia cen, co z kolei prowadzi do zwiększenia zapotrzebowania (bo rośnie inflacja). Ale wciąż jeszcze mamy pieniądze i one mają jakąś wartość. Problem w tym, że to prowadzi do problemów, ponieważ wynagrodzenia nie będą dotrzymywać kroku, przez co towary mogą stać się dla ludzi niedostępne. To dobrze – bo to konsumpcja nakręca inflację. To źle, bo to oznacza, że coraz większą grupę ludzi nie stać, na rzeczy, których potrzebują.
   • Galopująca inflacja – to ta powyżej 10%. Problemy stają się poważne. Coraz trudniej dotrzymać kroku rosnącym cenom. Pieniądz i oszczędności tracą wartość. Inwestorzy zaczną szukać bardziej przewidywalnych rynków. Zarządzający państwem będą tracić wiarygodność, kiedy ludzie poczują, że stać ich na mniej niż jeszcze chwilę temu, że towarów zaczyna być mniej niż było, i że ogólnie żyje się gorzej.
   • Hiperinflacja – do tej pory rozmawialiśmy o inflacji mierzonej rok do roku. Historia zna natomiast przykłady, kiedy ceny rosły o 50% lub więcej w skali miesiąc do miesiąca. I to już jest gruby problem. Dobra wiadomość? To miało miejsce tylko 20 razy na świecie w ostatnim stuleciu, w tym 4krotnie w Europie zachodniej.
     Co się wtedy dzieje? Co do zasady… pieniądz (banknot) staje się papierkiem bez wartości, niezależnie od tego ile tych papierków zgromadzisz. Trudno jest cokolwiek kupić, bo cokolwiek sprzedasz dziś, to za ile to sprzedasz nie pozwoli kupić Ci tego samego jutro. Waluta przestaje istnieć, a ludzie zaczynają się posługiwać zewnętrzną walutą, która jeszcze ma jakąś wartość.

Dobrze opisane przykłady hiperinflacji znajdziesz w tym artykule

10. Ta hiperinflacja to potrafi nastraszyć. Niewyobrażalna jest. Przy czym jest to zjawisko rzadkie, bo jak przy każdej pięknej katastrofie musi w jednym miejscu zbiec się wiele czynników. Takie czynniki jak wojna, pandemia, nieodpowiedzialne zachowanie fiskalne i nagły rosnący popyt.

11. Fun fact. Nie wiem czy wiesz, ale w historii USA jest taki okres, który oni nazywają "wielką inflacją". To okres między rokiem 1965 a 1982. Jak sądzisz, jaka była wartość tej inflacji w "szczycie"?
    
    troche mi sie zrobiło ciepło.

12. Co się robi, kiedy inflacja rośnie?

    "In order to stop inflation you have to have the government spend less and print less. That’s the only way you are going to stop inflation, that’s the one and only cure."
    (Milton Friedman)

Chciałbym zobaczyć nasz rząd, który to robi. Na ten moment robią co mogą, aby opóźnić moment, kiedy… wybaczcie, ale "jebnie". Jebnie. Te wszystkie tarcze, które wymyślają, są – obawiam się – podawaniem aspiryny na malarię. Może i pozwoli pożyć chwilę dłużej, ale nie rozwiązuje w najmniejszym stopniu problemu. Nie naprawia gospodarki, nie buduje planu na przyszłość. Jest pudrowaniem… nie, nie trupa, tylko chorego, zamiast go leczyć. Malujemy trawę na zielono, zapominając, że słońce i tak ją wypali.

No ale zdaje się, że właśnie Adam Jaszczomp Glapiński został wybrany na drugą kadencję prezesa NBP. Facepalm.

Oni bardzo nie chcą tego zrobić, ale jak było przytoczone w filmiku w punkcie 8, państwo może nie mieć termometru aby zbadać temperaturę, ale to mu nie przeszkadza w tym, by paść.

13. Musimy pamiętać o tym, że państwo może też manipulować wskaźnikiem inflacji (chcąc uspokoić społeczeńśtwo i przekonać ich okłamać obywateli, że wcale nie jest tak źle jak im się wydaje). Tylko że to też ma krótkie nogi, bo niezależnie od tego, ile razy w telewizji publicznej powtórzą, a na bannerach podkreślą że jesteśmy w kraju mlekiem i miodem płynącym, to… nie będzie ani tego mleka, ani tego miodu.

14. Na moje rozumienie, czy nam się to podoba czy nie, to co nas czeka (i to już przy tym, poziomie inflacji, jaki obecnie mamy w Polsce), to recesja. Bo możemy uciekać do woli, ale po prostu wchodzimy w trudniejszy czas. Czas którego my nie znamy, ale znają nasi rodzice i nasi dziadkowie. My dopiero będziemy się go uczyć. To nie jest nic nowego, tak działa gospodarka. Jeśli jesteś już w tym miejscu tygodniówki i jeszcze nie masz dość, to gorąco polecam Ci to wideo

15. Kto obrywa od inflacji? Obrywają najbiedniejsi, bo stają się jeszcze biedniejsi. I oni też oberwą w czasie recesji i będzie im trudniej z tego wyjść. Będzie mniej pracy, a ich umiejętności nie ułatwią im się w tym odnaleźć.

Obrywają Ci, którzy mają jakieś oszczędności (zwłaszcza w walucie, której inflacja dotyka), bo to co sobie zgromadzili traci wartość.

I co teraz?

16. Dzięki Wit, bardzo mnie tym wszystkim uspokoiłeś. Co mam teraz zrobić?
    Hehehehe.. Nie wiem. Wiem czego nie robić – nie próbuj teraz oszukiwać inflacji. Tzn nie podejmuj działań, nie kupuj rzeczy (papierów, zasobów) które mają być cudownym remedium antyinflacyjnym. Po pierwsze, istnieje duże prawdopodobieństwo, że się na tym nie znasz, po drugie istnieje duże ryzyko, że stracisz na tych ruchach więcej, niż na inflacji. To zły pomysł.

17. Jest to wszystko tym trudniejsze, że w tym momencie inflacja nie jest problem tylko w PL, ale to problem globalny. Gdzie nie przyłożysz ucha, tam piszczy i trzeszczy. Wszędzie inflacja rośnie (choć nie wszędzie tak spektakularnie jak w PL). Trzeba też pamiętać, że inne gospodarki są (wydają się być) zdrowsze i bardziej realne – mam tu na myśli to, że mogą one sobie lepiej z tym czasem recesji poradzić. Bo z recesji wychodzi się pracą, a nie socjalem.

18. Znalazłem takie podpowiedzi

    • Dywersyfikuj. To z kolei wynika z teorii inwestowania (nie wiem czy pamiętasz, kiedyś robiłem sobie taki kurs na Coursera) – chodzi o to, aby rozłożyć możliwie maksymalnie ryzyko, tj rozłożyć swoje oszczędności i inwestycje w takie miejsca, w ktorych ryzyka nie są ze sobą powiazane. Bo jeśli są, to co to za dywersyfikacja… Cała istota dywersyfikacji opiera się na założeniu, że nie wszystko jebnie równocześnie.
    • Inwestuj w siebie – inwestuj w umiejętności, których nikt Ci nie odbierze, a którymi będziesz mógł zarobić w przyszłości. Bądź konkurencyjny na rynku. Licz na siebie. W tym jednym zakresie – bądź preppersem. Albo rób coś dla siebie.

• miej ważny paszport.

19. Kończę ten temat. Jestem bardzo ciekaw, jak CI się podobała taka, trochę inna tygodniówka. Czy była dla CIebie interesująca? Czy dowiedziałaś / dowiedziałęś sie czegoś więcej? Bardzo liczę na Twoje pytania i Twoje komentarze.

20. Troszkę na osłodę i chcąc zwrócić Ci uwagę na to, jak pięknie jest dookoła:
    

21. I pomyślęć, że wszyscy kiedyś byliśmy piękni i młodzi. Albo przynajmniej młodzi.

22. w wartości edukacyjnej – trochę podpowiedź o co chodzi z masażem serca. Nigdy tak o tym nie myślałem
    

23. Trochę się też z Tobą podzielę co robię, kiedy nie piszę przeraźliwie długiej tygodniówki…
    
    Not great, not horrible. O mojej przygodzie z pianinem pisałem pod koniec zeszłego roku

1. Jak gdyby nigdy nic, jak gdybym nie zniknął na kilka tygodni, zacznę od tego, co w tym tygodniu, w tym „numerze*” tygodniówki wydaje mi się najważniejsze. Zacznę od piosenki, której tekst został określony, w usłyszanym przeze mnie wywiadzie (o którym za chwilę), jako jeden z najwybitniejszych tekstów polskiej kultury:

2. Zaczynam od tego właśnie, bo przesłuchawszy tej piosenki kilka razy w ciągu ostatnich dni, chcę Ci zwrócić uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, jest wcale niemała szansa, że jest ktoś, dla kogo Ty właśnie jesteś „lekiem na całe zło”. Jesteś dla kogoś tak właśnie ważny, tak właśnie bliski, tak właśnie potrzebny.
   
   To cenne jest. To powinno, tak myślę, pielęgnować w nas wartość, ludzkość.
3. Po drugie, (choć punkt to trzeci), chcę Ci podpowiedzieć abyś, jeśli masz w swoim świecie kogoś takiego, kto jest Twoim lekiem, przypomniała / przypomniał mu / jej o tym. Najlepiej tak bardzo wprost, znajdź chwilę, znajdź przestrzeń i podziel się tym. Niech to będzie Wasz wspólny czas. Myślę, że potrzebujemy tego. Ciepła, czułości, bliskości. Róbmy ludziom dobrze.
4. Tu znajdziesz wywiad do którego się odnosiłem. To rozmowa, którą widziało / słyszało chyba bardzo mało osób, (wnoszę po liczbie wyświetleń na yt). To… wydaje mi się dobra rozmowa, nieidealna, ale… dobra. Naiwnie myślę, że to może być pierwszy znak, że może coś się w naszej przestrzeni / rzeczywistości zacznie zmieniać. Oj, naiwnie myślę…
5. W moje ręce wpadła ostatnio lista 68 dobrowolnych porad. Lubię takie zestawienia, choć zdecydowanie traktuję je jako ciekawostki, a nie jako prawdy objawione. Jeden z punktów przytoczonych na tej liście to „Zaufaj mi, nie ma żadnych „ich”.
   
   (Inna z porad / podpowiedzi które tam znalazłem i zapamiętałem, to „Entuzjazm dodaje 25 punktów IQ” – brzmi bardzo nienaukowo, ale jakże zasadnie).
   
   No właśnie, nie ma żadnych „ich”, sa tylko „Ci z nas, którzy”… (cholera, pisałem o tym w drugiej, historycznie drugiej tygodniówce).
6. Wracając do rozmowy – ona zdecydowanie nie wyczerpuje wątków podziału, ale jest kolejnym ziarenkiem, które może zachęcić na do tego, abyśmy jednak zrozumieli jedno – musimy rozmawiać. Musimy szukać punktów wspólnych. MY musimy znajdować punkty wspólne. Nie możemy oczekiwać że ktoś zrobi to za nas, że przyzna nam rację i powie nam „Wy byliście oświeceni”.
   
   To będzie chyba w tym wszystkim najtrudniejsze, bo wszyscy zakładamy, że zanim zaczniemy rozmawiać o przyszłości, oczekujemy że ktoś do nas przyjdzie i nas przeprosi. I że zrobi to z przekonaniem, a nie dla świętego spokoju (żeby było zabawniej, w sobotę, kiedy napisałem ten słowa, Donald Tusk zatweetował. Gorzej, nawet jak przyjdzie i przeprosi to bedziemy zapewne spodziewać się (i wypatrywać) tego momentu, kiedy znowu będzie znowu mógł / mogła nam wypomnieć że „wtedy, a wtedy zrobiłeś to a to i dlatego nic z tego”.
   
   (Dopisek poniedziałkowy – już można przeczytać, że twit Tuska był nie dość i że to przede wszystkim atak, a nie przeprosiny i że się nie pokajał wystarczająco… oesuuuuu).

Było to dawno, dawno temu, Twój prapraprapraprapraprapradziad zjadł naszemu prapraprapraprapraprapradziadowi pterodaktyla. I dlatego nie możemy być razem.

7. Oj nie łatwo nam będzie, bo są w narodzie rachunki krzywd, i dopóki ich nie wyrównamy, dopóki nie rozliczymy, dopóki ich żywym ogniem nie wypalimy, nie możemy być razem (jako społeczeństwo, rzecz jasna). Tak sobie myślę, że jakby mi ktoś taką przyszłość wieścił, to będąc u władzy, zrobiłbym zapewne wiele, żeby wiedział, że on się tego nie doczeka, a im bardziej prawdopodobne owo rozliczenie (o wypalaniu nie wspominając) by było, tym bardziej bym wierzgał i tym bardziej sięgał po wszelkie sztuczki i kruczki aby tego przykrego losu uniknąć.
   
   Nie da się docelowo uniknąć? Może da się opóźnić? Każdy jeden dzień wart jest uchwycenia. Mam wrażenie, że metoda „na przedawnienie” może być równie skuteczna co metoda na wnuczka.
8. W tej rozmowie pobrzmiewa – „ale wy nas wcześniej bardziej”, oraz „ale nie zapominajmy o…”. Naród historyków jak nic. Skąd wobec tego moja nadzieja? Skąd naiwność że może być lepiej? Ano stąd, że w ogóle zaczynamy rozmawiać i zaczynamy siebie zapraszać, aby tego kogoś drugiego choć spróbować usłyszeć. Może… aż nie wierzę że to napiszę, może… może zaczyna nas uwierać wygoda naszej własnej banieczki i może zaczynamy dostrzegać że jest ona fałszem podszyta i że nie czeka nas nic dobrego? Nie… to na pewno nie to. Wychodzi na to, że nie ma jednego dobrego powodu, dla którego moja nadzieja miałaby prawo się tlić. Cóż, widać chwytam się każdego promyczka, każdej brzytwy, która pozwala uwierzyć, ze jednak możemy ze sobą rozmawiać. Że to tędy droga. Że w sytuacji trudnej znajdziemy sposób, by się naszą tolerancją na nietolerancję wykazać. Bardzo bym tego chciał, choć próbując spojrzeć na to racjonalnie, to niemal nieprawdopodobne. Jedyne co pozostaje, to pamięć o tym, że nie umiemy w prawdopodobieństwo, racjonalność ani czarne łabędzie.
9. A kiedy już stracę resztki nadziei, to co mi pozostanie? W co się wtedy będę bawić? Może… Lego? Właśnie… czy wiesz, dlaczego Lego? Nazwa pochodzi od duńskiego zwrotu „leg godt” który oznacza „graj dobrze”. Dziś będzie troszkę o Lego właśnie.
10. Zapewne wiesz, że Lego to założona w 1932 roku firma, która w ostatnich latach przeżywa ogromny renesans, ale… niecałe 20 lat temu, w roku 2003 wcale nie wyglądało to tak kolorowo.

11. Niby nie było źle, ale nie była to pełnia rozkwitu. Wspominam o tym przede wszystkim dlatego, że nie całkiem zdajemy sobie sprawę jak wiele może się wydarzyć w ciągu 20 lat. Jak będąc „średniakiem” można zostać „gigantem”, a będąc gigantem można zaliczyć nieprawdopodobny zjazd (porównaj z finansową i sportową sytuacja Barcelony, klubu, którego nazwa dla chyba wszystkich kibiców na świecie oznaczała przede wszystkim „potęga” i „sukces”.)
12. Z tym Lego to niezwykłe jest to co ludzie potrafią z nim zrobić. I nie chodzi mi tylko o te rzeczy, które zaprojektowali sobie certyfikowani i opłacani konstruktorzy. Obczaj na przykład maszynę do pisania z Lego..

13. Żeby było jeszcze zabawniej, tego (tzn takich maszyn do pisania) jest więcej. Na ten przykład jedna jest tu
14. Mnie natomiast do zbierania szczęki z podłogi skłonił gość, który robi rzeczy niezwykłe z bardzo prostych elementów Lego, przy okazji sprawiając, że klocki jęczą, krzyczą i drżą…

albo to:

15. Swoją droga nie wiedziałem, że jak donoszą użytkownicy pod jednym z filmów, brązowe klocki lego mają tendencję do pękania…
16. Ponieważ tygodniówki nie było dłuższy czas i mam trochę zaległości, to wrócę historii z początku września, kiedy przy okazji paraolimpiady Michał Pol zamieszczał na swoim Twitterze poruszające historie paraolimpijczyków, jak choćby ta:

17. To jest w ogóle niesamowite, jak w zupełnie nieprawdopodobnych okolicznościach potrafią powstawać rzeczy wielkie, inspirujące, dodające otuchy… jak choćby sztuka, która powstaje w piekle kobiet:

18. A kiedy myślimy sobie, że takie rzeczy dzieją się tylko gdzieś daleko od nas, i my nic na to poradzić nie możemy, to pamiętajmy o tym, że na naszą skalę także nasz świat, ten zachodni, postępowy, europejski jest także niełatwy dla kobiet…

19. Że mało, że jestem tendencyjny, że w ogóle o co mi chodzi? No to proszszsz… jeszcze taka kampania, którą zapewne musiałaś / musiałeś widzieć (choć nie na naszych ulicach, a na naszych socialach) i… gdyby nie pokazywała / nie dotykała prawdy, to przecież by nie była potrzeba…

20. I żeby dopełnić jeszcze tego obrazka pięknego świata, w którym żyjemy… czy wiesz że w roku 2021 zanotowaliśmy jedną z największych w historii dziur ozonowych?

Że zacytuję jeden z komentarzy – byłem przekonany że to akurat jeden z tych kłopotów i problemów, które już rozwiązaliśmy. No więc jednak nie. Jak się okazuje, jako ludzkość jesteśmy znakomici w generowaniu nowych wielkich problemów, które znakomicie wyrzucają z naszej uwagi i świadomości wcześniejsze nierozwiązane problemy. Brawo my.

21. Tym bardziej (taką zastosuję niewyszukaną klamrę) potrzebujemy ludzi, którzy sprawią, że będzie nam ciut lżej. Bądźmy też tymi ludźmi, którzy ułatwiają świat innym. Co nam szkodzi.

* tak, wiem, numeracja rozjechała się totalnie..